ساڈی تے فر چپ اے جی۔۔۔
خالدقیوم تنولی بھائی دے شکریے نال
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
لیو ٹالسٹائی دا اعتراف۔۔

جنگ توں بعد میں سینٹ پیٹرز برگ واپس آگیا تے ادیباں تے شاعراں دی صحبت وچ اٹھن بیٹھن لگ پیا۔اوہناں نے مینوں اپنے جیہا سمجھ کے قبول کر لیا تے میری خوشامد کرن لگ پئے۔ہن میرے کول کھلون تے مڑ کے ویکھن دا ویلا نہیں سی۔میں حیاتی دے بارے ایہناں لوکاں دے ویچاراں وچ پوری طراں کھُب گیا سی تے چھیتی ہی میری اوہ کوشش جیہڑی میں اپنے آپ نوں بندے دا پُتر بنان لئ کردا ساں ہمیشہ لئی ختم ہوگئی۔ایہناں دی وجہ توں مینوں کَوڑی تے ڈانواں ڈول حیاتی گزارن دا جیویں راہ جیہا لبھ گیا ہووے۔
میرے ساتھیاں خاص طور تے شاعراں تے ادیباں دا سُبھا اپنے تئں اپنے آپ نوں پُوجن والا سی۔جس وچ سب توں وڈا کم مفکراں دا سی، تے مفکراں وچوں سب دے گُرو شاعر تے ادیب سن۔اسیں اوہ لوگ سی جیہڑے حیاتی نوں سب توں بہتا کھوج سکدے سی، ساڈا فرض لوکاں نوں تعلیم دینا سی، ایہناں سوالاں توں بچن لئی کہ اسیں کیہ جان دے ہاں تے سانوں کیہ سکھانا اے؟اوہناں نے ایہہ بہانہ بنایا ہویا سی کہ تعلیم نوں جاننا شاعر لئی ضروری نہیں، اوہ تے غیبی طور تے لوکاں نوں علم ورتاندا اے۔میں اپنے ویلے دا وڈا فنکار تے ادیب سی اس لئی ضروری سی میں اس نظریے نوں سچا من لیندا، میں وی ہک ادیب ہون پاروں ایہہ جانے بغیر کہ لوکائی نوں کیہ تعلیم دے ریہاں لکھدا ریہا۔ایہناں سب گلاں دے باوجود وی پیسے لبھدے رہے، مینوں سوادی سوادی کھانے، رہن دی تھاں، سوانیاں ، محبت تے دولت لبھدی رہی، سب توں ودھ کے میری چوکھی ساری مشہوری وی ہوندی رہی۔اس توں ایہہ ہی ثابت ہوندا سی کہ میں بہت چنگی تعلیم دےریہاں۔
شاعری تے اگے ودھن دے چاء میرے لئی جیویں مذہب سی، میں اس مذیب دا ملاں یا پادری ساں، ایہہ ہک چنگا، سوہنا تے وڈا منصب سی تے میں لمے سمے تائیں اس مذہب نوں شک دے بناء من دا ریہا، پر ایہہ تماشا بہتا چِر نہ لگیا تے میں اس دی اصل جانن تے مجبور ہوگیا، سب توں پہلا شک جیہڑا میرے دل وچ اٹھیا اوہ ایہہ سی کہ اپنے آپ نوں انساناں دا امام سمجھن والے شاعر ،مفکر تے ادیب ہک دوجے نال کیویں گلمو گلمی ہوئے رہندے نیں۔ایہناں وچوں ہر کوئی اپنے آپ نوں مہان تے دوجے نوں جاہل تے غلط سمجھدا اے، ایہہ پیغمبر ہک دوجے دے عیباں نوں لبھن وچ لگے رہندے تے ایہناں دی سب توں وڈی ذمے داری آپس وچ لڑنا، دھوکہ دینا، تے دوجے دی نِندیا کرنا شامل سی۔ساڈے وچوں کجھ لوگ ایہو جہے وی سن جہناں نوں انج دیاں نِکیاں نِکیاں گلاں تے لڑائیاں نال کوئی سروکار نہیں سی، اوہ اپنے حال وچ مست تے منزل تیکر اپڑن لئی سِر سَٹ کے ٹردے رہے، ایہناں دے اس رویے نے مینوں اس مذہب دے سچا ہون تے نویں سرے توں پرکھن تے مجبور کیتا۔
اس توں ہٹ کے جیہڑی شئے نے میرے شک نوں پکیاں کیتا اوہ ایہہ سی کہ میں ویکھیا کہ شاعر تے ادیب بہت ہی بھیڑے تے گندے انسان سن، ایہناں وچوں بُہتے بھیڑے تے شوہدے عملاں والے سن، ایہہ پرانی سوچ رکھنے والے تے ایہناں دا ورتارا انج دا سی جیویں کسے چنگے بندے تے درویشاں دا ہوندا اے، صرف اوہ لوگ ایہناں توں خوش ہو سکدے نیں جیہڑے پاک پوتر دا مطلب ہی نہ سمجھدے ہون، چھیتی ہی ایہہ لوگ مینوں بھیڑے لگن لگ پئے تے میری اپنی ذات ہی میریاں نظراں چوں ڈگدی جاپدی پئی سی، تے ہن مینوں اندازہ ہوگیا کہ ایہہ مذہب وی ساری کُوڑ دی کہانی اے۔
حیرت والی گل اے کہ میں تھوڑے سمے وچ انساناں دے اس اکٹھ دی کُوڑ دی کہانی نوں سمجھ گیا تے ایہناں ولوں منہ پھیر لیا پر میں اس منصب تے وڈیائی نوں کنڈھ نہ کر سکیا جیہڑی اوہناں نے مینوں فنکار، شاعر، ادیب، مفکر جہے اکھراں وچ ولیٹ کے دتی سی۔مینوں وی انج ای لگدا سی جیویں میں ہی سب کجھ ہاں تے لوکائی نوں علم دے ریہاں، ایہہ جانے بغیر کہ سکھایا جان والا علم کیہ اے۔
اس کم وچ مینوں ہک نقصان ہویا کہ میں ایہناں لوکاں نال اپنا بَر میچدا ریہا، جہندی وجہ توں میرے اندر وڈیائی، حسد تے حرص جہے جذبے پُنگرن لگ پئے۔ہن جدوں میں حیاتی دے اس ویلے تے سوچ ول جھاتی مارنا تے مینوں اپنے آپ تے دکھ تے بڑی شرم آؤندی اے، میرے اندر دی حالت انج دی ہوجاندی اے جیویں کسے پاگل دی پاگل خانے وچ۔
اُس ویلے سانوں ساریاں نوں یقین سی کہ ساڈا مقصد گلاں کرنیاں، ہور گلاں کرنیاں، لکھنا تے لکھ کے چھاپے چاہڑنا اے، کیون جے ایہہ انساناں تے لوکائی واسطے بڑا ضروری اے، ساڈے ورگے ہزاراں ادیب تے شاعر جیہڑے ہک دوجے نوں گاہلاں دیندے تے ذلیل کردے سن انساناں دے بھلے واسطے لکھدے تے چھپواندے رہے، اپنے مُورکھ ہون نوں بھُل گئے، ساڈے کول حیاتی دے ایس سوال دا جواب وی نہیں سی کہ خیر کیہ اے تے شر کیہ؟ اسیں سارے ہکو واری بولدے ساں تے ہک دوجے دی گل تے کن وی نہیں سی دھردے، کدی کدی اسیں ہک دوجے دا داد تے تعریفاں نال سواگت کردے، پر اس داد دے پچھے وی مقصد داد تے تعریفاں بدلے وچ سُود سمیت واپس لینا ہوندا، ایہہ تے بالکل اسطراں سی جیویں اسیں کسے پاگل خانے وچ بند ہاں، تے اس پاگل خانے وچ ہزاراں مزدور لکھاں، کروڑاں اکھراں دا ڈھیر لا دیندے نیں جہناں ڈاک راہیں روس تے اس دے آل دوالے دےوسنیکاں تیک اپڑا دتا جاوے۔
ہن مینوں اُس ویلے دیاں ساریاں گلاں چیتے آؤندیاں نیں، ساڈی حیاتی دا مقصد صرف دولت تے شہرت اکٹھا کرنا سی، اس دی چوکھی لوڑ پچھے اسیں کتاباں تے رسالیاں دا ڈھیر لا دیندے، اپنے وجود دی کم علمی تے بغیر کسے مقصد دے کم دا احساس ختم کرن لئی ہک دوجے نال بہتی بحث ثبوتاں دا سہارا لیندے تاں جے اپنے آپ دی اہمیت تے ہون دا راہ لبھ سکے۔ایہناں لئی اسی کجھ اس طراں دے نظریے دی مانتا کیتی کہ "ہر شئے جیہڑی موجود اے ایہہ عقلی اے تے عروج دے رستے تے ٹردے پئی اے، ایہہ عروج نکے جہے چانن نال ہوندا اے، تے اوس چانن دی کھوج کتاباں تے رسالیاں نوں ویچن وچ اے، ساڈی دولت تے عزت دا راز کتاباں تے رسالے لکھن وچ لُکیا ہویا اے، ایہہ اس گل دا ثبوت اے کہ اسیں بڑے ہی مہان تے کم آلے بندے ہاں” چھیتی ہی اساں دلیلاں دے اس رولے نوں مکا دتا، کیوں جے اسیں ہک دوجے دی ہاں وچ ہاں ملان نوں اپنی توہین سمجھے ساں، ساڈی ہکو خوشی ہک دوجے دی مخالفت تے نندیا کرنی سی، پر اسیں سب بغیر کسے روک ٹوک دے چھاتی چوڑی کر کے اک دوجے نوں ملدے رہے، تے ساڈی ساریاں دی سوچ پکی ہوگئی کہ اسیں سارے ہی ٹھیک تے سچے ہاں۔
ہن مینوں پتہ لگا کہ ساڈے تے پاگلاں دے رویے وچ کجھ زیادہ فرق نہیں سی، اُس ویلے مینوں شک سی پر ہن پک ہوگیا اے فر وی سارے پاگلاں دی طراں میں وی سوچدا سی کہ اس پاگل خانے وچ میرے توں علاوہ سارے ہی پاگل نیں۔

اردو ترجمہ۔ڈاکٹر ثوبیہ طاہر
پنجابی ترجمہ۔۔ایوب کموکا